Een historische datum
De ontbinding van de USSR
Het einde van een tijdperk
De ontslagtoespraak
De formele ontbinding
Het einde van een imperium zonder militaire nederlaag
Gorbatsjovs opkomst tot de macht
De noodzaak tot hervorming
Het Congres van de CPSU
Perestrojka, glasnost en uskorenie
Wat is perestroika voor Gorbatsjov?
De essentie van perestrojka
De vernieuwing
Ontwapening
Terughoudendheid en obstakels
De mislukking van perestrojka
Het politieke conflict werd steeds heviger
De USSR bezweek niet
De malaise en de crisis
De tweejarige periode van '90-'91
Litouwen
Een bloedbad in Vilnius
Letland en Estland
Het referendum over het in stand houden van de USSR
De boycot
De opkomst van Jeltsin
De patstelling tussen Gorbatsjov en Jeltsin
Gorbatsjov met dwang vastgehouden op de Krim
De staatsgreep
De mislukking van de Augustusstaatsgreep
Nepnieuws
Het leger weigerde het vuur te openen op de demonstranten
Jeltsin roept het volk op tot actie
Onafhankelijkheid
Het Gemenebest van Onafhankelijke Staten
Teruggaan in de tijd?
Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(1/36)
Een historische datum

Het is 25 december 1991 in Moskou en de rode vlag met de hamer en sikkel wappert niet langer aan de hoogste vlaggenmast van het Kremlin. In plaats daarvan wordt de witte, blauwe en rode vlag van Rusland gehesen, een driekleur die nog stamt uit de tijd van de tsaren.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(2/36)
De ontbinding van de USSR

Michail Sergejevitsj Gorbatsjov was net afgetreden als president van de Sovjet-Unie.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(3/36)
Het einde van een tijdperk

Misschien wel te stil, laat een van de hoofdrolspelers van de twintigste eeuw het gordijn vallen van 70 jaar geschiedenis. Dit gebeurt zonder het rumoer van plechtige ceremonies en zonder mensenmassa's die er getuige van zijn.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(4/36)
De ontslagtoespraak

Gorbatsjov trad af als president met een televisietoespraak van iets meer dan tien minuten, waarin hij uitlegde: "Het oude systeem stortte in voordat het nieuwe in werking trad, en de sociale crisis werd nog acuter... Graag wil ik benadrukken: radicale veranderingen in zo'n uitgestrekt land met zo'n erfgoed, kunnen niet pijnloos voorbijgaan zonder moeilijkheden en opschudding."

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(5/36)
De formele ontbinding

Op 26 december 1991 ontbond zijn opvolger, Boris Jeltsin, formeel de USSR. Dit regime leek voorafgaand aan de laatste onrustige jaren van de Russische geschiedenis een solide, onveranderlijk en eeuwig regime te zijn.

Op de foto: Gorbatsjov volgt de toespraak van Jeltsin op tv

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(6/36)
Het einde van een imperium zonder militaire nederlaag

Voor het eerst in de menselijke geschiedenis hield een imperium van deze omvang op te bestaan en niet omdat het op het slagveld verslagen werd.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(7/36)
Gorbatsjovs opkomst tot de macht

Gorbatsjov kwam aan de macht in 1985, toen de USSR een lastige periode doormaakte: er was een dramatische daling van de olieprijs, de militaire uitgaven als gevolg van de bewapeningswedloop met de Verenigde Staten en de oorlog in Afghanistan waren buitensporig hoog en de consumptiegoederen begonnen op te raken.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(8/36)
De noodzaak tot hervorming

Gorbatsjov begreep onmiddellijk dat de economie van het land radicaal hervormd moest worden om weer dynamisch te worden: het Sovjetsysteem, dat gebukt ging onder het gewicht van de internationale concurrenten en de inefficiëntie van de bureaucratische machine, moest ingrijpend worden hervormd.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(9/36)
Het Congres van de CPSU

In een toespraak op het 27e Congres van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie in februari 1986 zette Gorbatsjov een meedogenloze analyse neer van de politieke, economische, technologische en morele verloedering van het land. "Wat de USSR nu nodig heeft", zei Gorbatsjov, "is de radicale vernieuwing van de mentaliteit van iedereen, van de eenvoudige arbeider tot de minister, evenals een verbetering van de algemene manier van werken."

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(10/36)
Perestrojka, glasnost en uskorenie

Gorbatsjov wil deze uitdaging aangaan met drie wapens: perestrojka ('herstructurering'), glasnost ('transparantie') en uskorenie ("economische intensivering").

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(11/36)
Wat is perestroika voor Gorbatsjov?

In het boek 'Perestrojka' schrijft Gorbatsjov:
"Het is de ontwikkeling van democratie, socialistisch zelfbestuur, het aanmoedigen van initiatief en creatieve activiteit, … meer glasnost, kritiek en zelfkritiek in alle sferen van onze samenleving."

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(12/36)
De essentie van perestrojka

Nogmaals: "Het eindresultaat van perestrojka is een totale vernieuwing van elk aspect van het Sovjetleven".

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(13/36)
De vernieuwing

Wat hield de vernieuwing in die door Gorbatsjov werd bepleit? Allereerst de privatisering van veel staatseconomische sectoren, vrijheid van informatie en een verminderde militaire en politieke controle over de satellietlanden. En tenslotte de ondertekening van verdragen met de Verenigde Staten voor de ontwapening van raketten.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(14/36)
Ontwapening

De militaire concurrentie met de Verenigde Staten was economisch niet langer houdbaar voor de USSR. Gorbatsjov hervatte de dialoog met zijn ambtsgenoot en in 1987 werden overeenkomsten met de Verenigde Staten gesloten om de militaire arsenalen te verminderen.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(15/36)
Terughoudendheid en obstakels

Hoewel het hervormingsgezinde beleid van Gorbatsjov in het buitenland werd toegejuicht, stuitte het in eigen land op terughoudendheid en obstakels, zowel bij de conservatieven van zijn partij als bij de progressieven. Het land doormaakte de nodige momenten van crisis en spanning.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(16/36)
De mislukking van perestrojka

De economische, politieke en institutionele veranderingen en het beleid van ontspanning met het Westen leiden niet tot de gewenste resultaten.

Beeldcredit: USSR Post - Publiek domein

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(17/36)
Het politieke conflict werd steeds heviger

Door een tekort aan consumptiegoederen, stijgende prijzen, welig tierende corruptie en sociale onrust, werd het politieke conflict nog heviger.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(18/36)
De USSR bezweek niet

Hoewel de crisis, de Fluwelen Revolutie, de val van de Berlijnse Muur en de geboorte van de eerste niet-communistische regering in Polen begin 1990 plaatsvonden, leek de USSR nog steeds geen tekenen van afzwakking te vertonen.

(Afgebeeld: Een vrouw leest een exemplaar van Royalty Magazine in een vergaderzaal tijdens het bezoek van prinses Anne aan Moskou in 1990)

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(19/36)
De malaise en de crisis

Maar het zou niet lang duren voor de malaise zich zou manifesteren, vooral door de heropleving van het etnisch nationalisme in de Sovjet-republieken. Het omslagpunt kwam tussen 1990 en 1991.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(20/36)
De tweejarige periode van '90-'91

In deze periode riepen de drie Baltische republieken en Georgië de onafhankelijkheid uit. Rusland volgde hun voorbeeld. Boris Jeltsin splitste zich af van de Communistische Partij.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(21/36)
Litouwen

De eerste van de Sovjet-republieken die zich onafhankelijk verklaarde was Litouwen in maart 1990. Hierop reageerde de centrale regering met economische sancties, maar het mocht niet baten. Het land had zich vergeleken met de Sovjet-Unie cultureel en politiek altijd al anders gevoeld.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(22/36)
Een bloedbad in Vilnius

Aan het begin van 1991 glijdt Gorbatsjov af naar autoritarisme: hij gaf het Sovjetleger opdracht op Litouwse demonstranten te schieten. Het bloedbad in Vilnius staat bekend in Litouwen als 'Sausio įvykiai', ofwel de januarigebeurtenissen. Er vielen veel doden en gewonden.

Op de foto: Mugshot van de gevangenen van de voormalige KGB-gevangenis, nu een genocidemuseum in Vilnius

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(23/36)
Letland en Estland

Een enorme menigte protesteerde in Moskou tegen de repressie. In navolging van Litouwen verklaarden ook Letland en Estland zich onafhankelijk uit solidariteit met de slachtoffers.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(24/36)
Het referendum over het in stand houden van de USSR

Inmiddels werd duidelijk hoe de historische gebeurtenissen tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zouden leiden. Gorbatsjov organiseerde een referendum over het behoud van de USSR in een poging om de status quo te handhaven. Dat leek een succes te worden (ongeveer 78% van de kiezers stemde voor).

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(25/36)
De boycot

Maar was het echt een succes? De werkelijkheid was dat Armenië, Georgië, Moldavië, en de drie Baltische republieken de stemming besloten te boycotten door niet deel te nemen. Het signaal dat ze daarmee afgaven was onmiskenbaar: ze hadden een verlangen naar onafhankelijkheid.

Op de foto: Boris Jeltsin (midden) in Armenië in 1991

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(26/36)
De opkomst van Jeltsin

Daarmee begonnen de onderhandelingen tussen Moskou en de afzonderlijke republieken. Maar om de USSR te redden, was het onmogelijk de autonomistische aspiraties te negeren. Ook binnen Rusland was het radicale nationalisme inmiddels duidelijk aanwezig. Bovendien was er een nieuwe leider aan de horizon: Boris Jeltsin.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(27/36)
De patstelling tussen Gorbatsjov en Jeltsin

In de woelige geschiedenis van weleer waren Gorbatsjov en Jeltsin de twee hoofdrolspelers geworden van een touwtrekkerij tussen twee krachten: enerzijds die van radicale onafhankelijkheid en anderzijds die van behoud van de status quo.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(28/36)
Gorbatsjov met dwang vastgehouden op de Krim

Door de onderhandelingen van Gorbatsjov werd een verdrag ondertekend dat goedkeuring zou verlenen aan een minder gecentraliseerde gemeenschap bestaande uit onafhankelijke Sovjetstaten. Desondanks werd hij op 18 augustus 1991 met zijn gezin onder dwang vastgehouden in zijn woning in Foros op de Krim.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(29/36)
De staatsgreep

In een laatste poging om het Sovjetsysteem te redden, probeerden de Conservatieven met de steun van enkele hoge ambtenaren een staatsgreep te plegen: ze waren van plan Gorbatsjov af te zetten en zo de USSR te redden.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(30/36)
De mislukking van de Augustusstaatsgreep

De coup, de zogenaamde 'Augustusstaatsgreep', versnelde juist het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en stelde Jeltsin in staat steeds meer macht te krijgen.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(31/36)
Nepnieuws

Na de arrestatie van Gorbatsjov verklaarden enkele leden van de Sovjetregering, waaronder premier Valentin Pavlov en vicepresident Gennady Janayev, samen met het hoofd van de KGB, Vladimir Krjoetsjkov dat Gorbatsjov om gezondheidsredenen zijn ambt als president van de Sovjet-Unie niet kon blijven uitoefenen. De vicepresident zou de taken van Gorbatsjov overnemen.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(32/36)
Het leger weigerde het vuur te openen op de demonstranten

Vervolgens werd Moskou binnengevallen door het leger en speciale troepen die de stad militair wilden bezetten. De reactie van het volk liet echter niet lang op zich wachten: de tanks werden letterlijk tegengehouden door duizenden mensen die de straat opgingen om ze tegen te houden.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(33/36)
Jeltsin roept het volk op tot actie

Jeltsin werd op 12 juni 1991 tot president van de Russische Republiek gekozen en hij riep de burgers op om voor vrijheid te vechten. Het leger weigerde het vuur op de demonstranten te openen en de 'Augustusstaatsgreep' mislukte. De Russische vlag werd een symbool.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(34/36)
Onafhankelijkheid

De tanks trokken zich op 24 augustus terug uit de straten van Moskou en Jeltsin had nu de teugels van het land in handen. De onafhankelijkheidsverklaringen van de andere republieken volgden snel: Oekraïne, Belarus, Moldavië, Azerbeidzjan, Kirgizië, Oezbekistan, Tadzjikistan, Armenië, Turkmenistan en Kazachstan.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(35/36)
Het Gemenebest van Onafhankelijke Staten

Op 8 december 1991 ondertekende Jeltsin als president van Rusland samen met de presidenten van Oekraïne en Belarus het Akkoord van Białowieża. Hiermee werd de absolute desintegratie van de USSR bekrachtigd en het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) gecreëerd, waarin alle voormalige Sovjetrepublieken konden deelnemen.

Van Gorbatsjov tot Jeltsin: hoe Poetins geliefde Sovjet-Unie uiteenviel
(36/36)
Teruggaan in de tijd?

Zou het toeval zijn dat dezelfde plaats in Belarus waar het einde van de USSR op 8 december 1991 werd afgekondigd, gekozen werd voor de onderhandelingen in het huidige Russisch-Oekraïense conflict? Zou het Poetins droom zijn deze historische gebeurtenis te annuleren?

Más para ti