Bijbedoeling of echte vergissing
Het ontstaan van massamedia
Great Moon Hoax uit 1835
Laat de waarheid een goed verhaal niet in de weg staan
'Remember the Maine!'
Berichten over mijn dood...
Je eigen overlijdensbericht lezen
'Kadaververwertungsanstalt'
Wantrouwen na vals alarm
De Grote Leugen
Het Gleiwiz-incident
Beschieting van Mainila
Het verhaal rechtzetten
Nieuwe media, dezelfde mensen
Vreemder dan fictie
Deepfake
Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(1/16)
Bijbedoeling of echte vergissing

De voormalige Amerikaanse president Donald Trump populariseerde de term 'fake news', ofwel 'nepnieuws' als een manier om zich tegen de pers te verdedigen. Het idee van valse informatie verstrekken, met bijbedoelingen of door een echte vergissing, is echter zo oud als de kranten zelf.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(2/16)
Het ontstaan van massamedia

Door de opkomst van het alfabetisme in de geïndustrialiseerde landen in de 19e eeuw werden kranten het eerste echte massamedium. Niet alleen de pers en het lezerspubliek groeiden, maar ook wat er mee gedaan kon worden.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(3/16)
Great Moon Hoax uit 1835

In een vroege hoax van een New Yorkse krant uit 1835 werd beweerd dat wetenschappers wezens hadden gevonden die op de maan leefden. Het lezerspubliek groeide en er kwam maar weinig tegenreactie toen ze het verzinsel een maand later toegaven.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(4/16)
Laat de waarheid een goed verhaal niet in de weg staan

Mediamagnaten als Joseph Pulitzer en William Randolph Hearst werden scheidsrechters van opinie en kennis. Maar de pers werd ook een winstgevend bedrijf dat de waarheid niet in de weg liet staan van een goed verhaal.

Afbeelding: Een politieke spotprent uit die tijd met karikaturen van Pulitzer en Hearst die president McKinley probeerden te beïnvloeden met hun 'Yellow Journalism', wat uitgelegd kan worden als sensatie- of riooljournalistiek.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(5/16)
'Remember the Maine!'

Pulitzer en Hearst manipuleerden het zinken van het schip Maine in Havana om de Verenigde Staten betrokken te laten raken bij de Cubaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Twee maanden na het incident brak de Spaans-Amerikaanse Oorlog uit.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(6/16)
Berichten over mijn dood...

Soms berust nepnieuws gewoon op een eerlijke vergissing. Een mooi voorbeeld daarvan zijn te vroeg verschenen rouwadvertenties. Ook al lijken ze vandaag de dag een verschijnsel in de sociale media, toch bracht in 1897 een valse melding van een dode Mark Twain hem tot de uitspraak "berichten over mijn dood zijn een grote overdrijving!"

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(7/16)
Je eigen overlijdensbericht lezen

Er komt soms iets goeds voort uit een inktzwarte ontmoeting met Magere Hein. Nadat de uitvinder van dynamiet, Alfred Nobel, in 1888 een foutief overlijdensbericht las waarin hij een 'koopman des doods' genoemd werd, voelde hij zich genoodzaakt zijn hele fortuin na te laten voor de instelling van een prijs om het beste van de mensheid te eren: de Nobelprijs.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(8/16)
'Kadaververwertungsanstalt'

Oorlogen zijn een vruchtbare bodem voor verkeerde informatie geweest. Tijdens de Eerste Wereldoorlog beweerden Britse kranten dat het Duitse Rijk 'lijkenfabrieken' had waar van dode lichamen zeep en margarine gemaakt werd. Dit bleek onjuist te zijn.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(9/16)
Wantrouwen na vals alarm

Tragisch genoeg werden vroege berichten over concentratiekampen tijdens de Tweede Wereldoorlog terzijde geschoven, omdat velen aannamen dat ze gebaseerd waren op het eerder ontkrachte gerucht.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(10/16)
De Grote Leugen

Nazi-Duitsland was vernieuwend in het gebruik van propaganda en manipulatie van de media, vanuit de filosofie van 'De Grote Leugen'. Het idee dat Adolf Hitler in 'Mein Kampf' uiteenzette, is in wezen iets onwaars beweren en het tot het einde toe verdedigen, waardoor anderen gedwongen worden het legitiem te maken.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(11/16)
Het Gleiwiz-incident

Toen Nazi-Duitsland een invasie in Polen uitvoerde, werd het Gleiwitz-incident als smoes gebruikt. Een groep Duitse agenten deed zich voor als soldaten van het Poolse leger en viel een radiostation op Duits grondgebied aan, waarbij ze een pro-Poolse boodschap uitzonden. Deze strategie staat bekend als een operatie onder valse vlag.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(12/16)
Beschieting van Mainila

De naburige Sovjet-Unie was geen onbekende van deze strategie. Soldaten aan Finse kant beschoten het Sovjet-dorp Mainila, waarmee ze het perfecte excuus gaven om te beginnen met wat nu bekend staat als De Winteroorlog.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(13/16)
Het verhaal rechtzetten

De Russische president Boris Jeltsin gaf in 1998 toe dat het hele incident door het Rode Leger was opgezet om een excuus te hebben oorlog te voeren en een deel van Finland in te lijven. Maar zijn opvolger, Vladimir Poetin, trok deze verklaring weer in.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(14/16)
Nieuwe media, dezelfde mensen

Soms lijkt de komst van een nieuw medium te beloven dat de oude misstanden van de gevestigde orde verdwijnen. Maar het probleem is vaak dat de mensen hetzelfde blijven.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(15/16)
Vreemder dan fictie

De 23-jarige Orson Welles wist in 1938 de hele Verenigde Staten de stuipen op het lijf te jagen door een bewerking van 'The War of the Worlds' voor te dragen in de stijl van een nieuwsuitzending. Veel mensen hadden vanwege een populairder, rivaliserend programma te laat afgestemd en misten het deel waarin Welles verklaarde dat het geheel fictief was.

Fake nieuws en propaganda door de jaren heen
(16/16)
Deepfake

Sinds de Tweede Wereldoorlog is het sturen van opinies en informatie heel belangrijk geweest voor regeringen en bedrijven. Met sociale media en de oneindige informatiebron die het internet is, zou je denken dat de alles beter wordt. Toch is het onderscheiden van wat echt is en wat nep alleen maar ingewikkelder geworden.

Más para ti